मोक्ष

मोक्ष म्हणजे काय? प्रश्न तसा साधा सरळ आहे,'म' ला एक काना एक मात्रा=मो आणि क्षत्रियाचा क्ष, असा बनला मोक्ष! 

पण जेव्हा ह्या शब्दाचा अर्थ समजून घेण्यासाठी प्रयत्न करतो तेंव्हा तेंव्हा त्याचे अंतरंग मला बाह्येंद्रिये बंद करून मन आणि मेंदू ची एकाग्रता केवळ आणि केवळ ह्या शब्दाभोवती केंद्रित करायला लावते. लाखो कदाचित असंख्य योनिंचा प्रवास करून आत्मा जेंव्हा मानवी शरीर धारण करतो, तेंव्हा त्याला शब्द स्वरूपी भांडवल मिळते ज्यायोगे, तो इहलोकीची उद्दिष्टे साध्य करतानाच पारलौकिकाची उद्दिष्टे सुद्धा सहज शक्य व्हावीत यासाठी ऐहिक, प्रापंचिक, अध्यात्मिक आणि पारमार्थिक कर्म करीत असतो. हे सगळं जगडव्याळ चालू असताना जी काही उपलब्धि होत असते तेंव्हाच आपल्या संचयनीत एक अनूभूती साठत असते आणि ती म्हणजे जडत्वाच्या प्रवाहातून सूक्ष्माच्या सान्निध्यात जाण्यासाठीची ओढ.

"मोक्ष म्हणजे काय" 

ऐहिकाच्या गती पासून, आसक्ती पासून मुक्ती म्हणजे मोक्ष. सदोदित अस्थिर राहणं हा जसा मनाचा धर्म आहे तसाच स्थिरचित्त राहणे हा मेंदूचा धर्म आहे. मन आणि मेंदू ह्या दोहोंमधील द्वंद्व म्हणजे विकार. विकारांचा पाश माणसाला मुक्ती पासून वंचित ठेवण्यास्तव हृदयाच्या अंतिम धडधडी पर्यंत धडपडत असतो. परंतु, बुद्धीवर अधिकार प्राप्त असलेली व्यक्तीमत्वे ह्या पाशाला भेदून परमार्थाची वाटचाल सहजपणे करू शकतात आणि परिणामी मोक्षाला प्राप्त करतात. 

"मोक्ष म्हणजे काय"

एखाद्या व्यक्तीकडून उसनी आणलेली वस्तू उपभोगताना सतत हे आपले नाही आणि म्हणूनच योग्य ती काळजी घेऊनच त्यक्त वृत्तीने ती वापरणे आणि मागणी आली असता जशी च्या तशी किंबहुना ती अधिकच सुशोभित करून परत करणे म्हणजे मोक्ष. आपल्याला लाभलेला जन्म ह्यावर आपला यत्किंचितही अधिकार नाही आणि ज्या शरीरात आपण पाहुणे म्हणून उपस्थित आहोत त्याचे चोचले पुरविणे हे आपल्याला बाध्य नाही ही भावना जागृत ठेवून जीवन कार्य करणे हा मोक्षाचा सोपान आहे. 

"मोक्ष म्हणजे काय"

जीवाला शिवामध्ये विलीन होण्यासाठी उपयुक्त कार्य करणे ही मोक्षाची उपलब्धि आहे. जन्मोजन्मीच्या पुण्याई द्वारे लाभलेल्या दुर्मिळ मनुष्य जन्माला सद्गतीला लावणे म्हणजे मोक्ष.

आणि अंती एवढेच की जीवंत पणीच सर्व संग परित्याग करून परमात्म्याची अनूभूती साधून इहलोकीची यात्रा पूर्ण करणे म्हणजे "मोक्ष"

कवि 'रवि'

(रविंद्र सरदेशमुख)