महाराष्ट्र माझा

कृष्णा गोदा भीमा कोयना

मुळा मुठा च्या सह ती पवना

तापी पूर्णा वर्धा वेण्णा

इंद्रायणी कुंडलिका ही जाणा

पंचगंगा अन पाताळगंगा

वऱ्हाड भिजविते पैनगंगा

तिला सोबती ती वैनगंगा

नीरा रंगावली भातसा

चंद्रभागा अन तशी तानसा

नाग नदी सौंदर्य वाढवी

कन्हान अमुची तृषा भागवी

किती वर्णाव्या ह्या जलदात्री

अतुट तयांची आम्हांवरी प्रिती

सातपुडा संह्याद्री अजिंठा

सातमाळा चा अमूल्य वाटा

तोरणमाळ अधिक तो पन्हाळा

शिरसोली डोंगरही मोठा

उत्तर दक्षिण दूधगंगा

सवे भुषविती चिकोडी रांगा

बालाघाट ही असे संगती

भव्यता तयांची वर्णू मी किती

कला कुशलता समृद्ध आमुची

धार जहाल ती तलवारीची

स्वराज्याचा एल्गार जहाला

शिवबा अमुचा राजा झाला

भूक शमविते अमुची माती

बळीराजाचे कष्टही किंमती

उद्योगांचे जणू नंदनवन

भक्ति प्रार्थनेने ही पावन

संत महात्मे उदंड झाले

कर्मयोगी जन भरुन पावले 

शांति प्रीतिची सदा कामना

धर्मापरी तरी दृढ भावना

असा असे महाराष्ट्र हा माझा

कवि'रवि' च्या कवनांचा राजा

जय महाराष्ट्र

कवि'रवि'

छंदमुक्त

हां ये ब्रह्माण्ड भी है एक छंद का गुलाम

इन्कलाबी विचारों से जागृत होता है कभी कभी

पर छंदबद्धता के आगोश को नहीं भेद पाता

समय कहिए या काल, कराल है उसकी करनी

या कहिए कि काल भी है छंद के क़फ़स में बद्ध

सृष्टि और सौगात अपनी नेमत की कायल

बहु आयामी मानव भी जीवन चक्र में छंदबद्ध

लेकिन एक बात अवश्य है 'रवि' जो सबके परे

छंदमुक्त हो कर निकल जाती है आत्मा बन कर

कवि'रवि'

स्याह रातों का सफ़र

स्याह रातों का सफ़र

मैं मंजिल से बेखबर

चरमराते है पत्ते

बेगुमान कदमों तले रौंदकर

तन्हाई की गूंज

दिमाग को झंझोडती हुई

न साथ करने को खयाल ही है

न अरमां न हीं हमसफ़र

पत्थर से लगी चोट 

एक आह निकाल लाती है

एहसास जाग जाता है

एक अनबुझी अबादत का

क्यों न खोजूं मैं कभी

सहारा किसी साहिल का

कुदरत तेरे अहले करम

मैं मुस्तफा मेरे दिल का

कवि'रवि'

Question unrevealed

Why on the earth

There's a race among the races

Why on the earth

Mankind's with different faces

Why on the earth

We don't believe to live

Live with the harmony

Why our act's ruled by money

We know it very well

Money can't be the way

To heaven or hell

Why on the earth

There's always unrest

Why don't we follow

The nature's behest

Why why why 

the zest for the power

We are nothing

Without almighty's 

merciful shower

We come from nowhere

And we go to nowhere

Yet we have ambition

To conquer forever

Let's now accept 

the weakness in us

And opt for the peace 

and not to rush

Poet'Ravi'

नन्हा सा दिल

नन्हा सा दिल 

और हसरतें हजार

यह करूं या वह करूं 

खयालों की भरमार

एक एक पल है 

दिल में हलचल

जेहन है बेजार

न शब ही सुहानी 

न सहर में सुकून

पग में सिहरन 

बारंबार

तन और मन का

मेल नहीं है

अजीब है कारोबार

'रवि' जहां में 

कहीं नहीं है

इस विधी का उपचार

कवि'रवि'

वो पूनम की रात

वो पूनम की रात.....तेरा हाथों में हाथ

अधरों पर सिमटे हुए वादों का साथ

मन ही मन मुस्कुराती तेरी छबी

किसी मंथन में उलझी वो पूनम की रात

वो पूनम की रात..... अनचाहे ढलती गई

सुबह के आभास से प्रीत सिकुड़ती गई

मेरे अंतर में बुन रही थी जो बात

सिले होंठों के भीतर ठिठुरती गई

वो पूनम की रात.... फिर आती हैं

सपने सजाती है दिल में अरमान जगाती हैं

गाहे बगाहे मेरे साथ मेरी छबी

नदिया किनारे उभर आती हैं

वो पूनम की रात......अब धुंधली हो रही है

प्रतिक्षा की आयु भी ढलती जा रही है

पर मन है कि बैठा है बंधाए हुए आस

इस पूनम पर तो होगा उसके आने का एहसास

इस पूनम पर तो होगा उसके आने का एहसास

कवि'रवि'

श्याम तुम्हारे अधर की बन्सी

श्याम तुम्हारे अधर की बन्सी

नादमधुर सुर को जन्माती

सुनकर रम्य लय उस धुन की

गोप गोपियां भी भरमाती

श्याम तुम्हारे चतुर जिव्हा ने

घोर धुरंधर यूं भरमाये

ना करते जो नमन किसी को

तुम्हें भजने में नहीं शर्माएं

श्याम तुम ही हो जग जन जीवन

तुमही सांसें तुमही चितवन

श्याम तुम्हारे बिन सब "छाया" (अंधकार)

वृथा 'कृतार्थ' सब मोह माया

कवि'रवि'

अपना हुनर

ग़ालिब का हुनर ग़ालिब को पता

हम तो सुनाते हैं अपनी खता

                      रंजो ग़म की नुमाइश 

                      करने वाले तूने

                      इशरते अहबाव को कभी 

                      अजमाया ही नहीं

साक़ी से खतावार तू 

रिंदों से भी नाराज़

महफ़िल में चढ़े बाज़ को 

कभी जाना ही नहीं

                      अश्कों को सहेजता रहा

                      रोशन न रहा तेरा आज

                      के वफ़ा का अहसास कभी

                      दिल में संजोया ही नहीं

फितरते मैख्वार जाहिर है 'रवि'

ग़मख्वार को जन्नत

क्योंकर नसीब ही नहीं

कवि'रवि'

Blue Nile and me

On the banks 

of the blue Nile

                     had a chance 

                     to live for a while

Seeing me there 

she had a smile

                    I too replied her

                    in my style

Sitting on the banks 

I had a dream

                    I too am a part of 

                    her blue stream

Singing 

of that lovely Breeze

I more felt warm 

and at ease

                   Oh those charming 

                   yatchs and fishes

It all became 

as was in the wishes

                   Now I think 

                   after so long

I left it there 

is utterly wrong

                   can't express how much 

                   I love you 'Nile'

You are in my heart 

leaving all the agile

                  May I wish 

                  to fly to the scene

For your perenial 

lively mean

For your perenial lively mean

Poet 'Ravi'

(This poem relates to my stay in Khartoum, Sudan in the year 1984, but written today after 38 years)

लाल परी आणि भुकेला कर्मचारी

सकाळच्या लॉंग वॉक साठी बाहेर पडलो

बस स्थानकाजवळ आलो तसा अवघडलो

चालता चालता दूरवर आलो केंव्हा कळले नाही

डाव्या बाजूला सहजच माझी नजर वळली नाही

लाल परी चं ते बस स्थानक हताश दिसलं

मला पाहून लाल परीचं निवास उदास हसलं

स्थानकाबाहेर चे धंदेवाईक दिसले नाहीत

पण भकासलेल्या टपऱ्यांचे ओघळलेले अश्रू नजरेतून सुटले नाहीत

गाव तालुके आणी शहरं यांच्या तील हा दुवा

एकाधिकाराने मिळवूनही शासनाला नकोसा व्हावा?

तेंव्हा देखील उजाडल्या गेली होती फार कुटुंबे

आजही तोच तो खेळ माजुर्ड्यांनी कां करावा

चाकं चालली होती तेंव्हा लाखों ना मिळे भाकरी

उपासल्या जीवांना अचानक कोठे मिळेल चाकरी!

आत्महत्या एका जीवाची शंभरांचा काळ ठरते

रंजल्या चेहऱ्यांवरी मग अश्रू वाचून काय उरते?

एक ऐका दांडग्यांनो महाभारताचे ही हेच झाले

अनर्थाने जे कमविले तेही सारे मातीत गेले

सेवाचारी तो खपूनी कमवितो सगळ्यांच साठी

तुम्ही सुद्धा भाजली ती त्याच्या श्रमाचीच रोटी

हात बरबटलेले तुमचे ईश्वराने पाहिले

घालण्या छापे तुम्हांवर अधिकारी त्याने धाडिले

अश्रूपूरित

कवि'रवि'

रिश्तों की रवायत

ईन्सान को ईन्सान बनाने की जुगत पाई जाये

कोई औरही भगवान की व्यवस्था कराई जाये

युं तो हजारों हो गये पत्थर को तराशने वाले

अब के ईन्सानी फितरत को तराशा जाये

बदलना है अगर इस जमाने का उसूल

जीवन के हर तबके को सुधारा जाये

कोई कहें न कहें कुदरत हिसाब करती हैं

अपनों की भलाई में खुद को भुलाया जाये

के रिश्ते होते हैं निभाने के लिए 'रवि'

रिश्तों की गांठ में पेंच पड़ने न दिया जाये

कवि 'रवि'

एक अनछुई आशा

उनके नन्हे कदम ऐसे चलते रहे

देखकर अपने अरमान मचलते रहे

एकही आरजू ......युंही फुलो फलो

नई मंजिलें .....करलो हासिल चलो

देश की, राष्ट्र की अगली पीढी हो तुम

सुगमतर वो कल के ...शिल्पी हो तुम

पढ़ो और बढो......... ज्ञान दानी बनो

जहां शांति से क्रांति हो ऐसी वाणी सुनो

हमारी उमंगे.............जो खोयी रहीं

चलो आज से..... उनकी आशा बनो

हमें ज्ञात हैं ........राष्ट्र हैं उच्च अपना

अपने कलापों से इस जग की भाषा बनो

कवि'रवि'

शियासी रोटी और हमारा लक्ष्य

कोई सेंक रहा है अपनी रोटी,

शहीदों की चिता पर

                  कोई बहाता है झुठे आंसू 

                  जाति पाती की खता पर

स्वर्ग सिधार गये वे सारे

जो सपना संजोये थे

इंसान में भाईचारे का

                 छोड गये है वसियत में

                 हाथ सर पे...  चोरोंका

अब जहाँ 

हम जागे है गहरी निंद से

हौसला बनाएं रखना है 

पुरी जिद से

                जियेंगे अभिमान से

                जिलाऍंगे शानसे

इस धरा का हर जीव

अब जीएगा एक ही आन से

               मैं हूं इस धरा का

               ये धरा मेरी हैं

इरादें हम सबके नेक हैं

ना कोई हेराफेरी हैं

               रोशन है 'रवि' आसमां

               आस्था के किरणों से

अब मानवता ही बहेगी

दिलों के झरनों से....... दिलों के झरनों से

कवि'रवि'

आणि हे सगळं अवचित घडतं

कां ठाऊक नाही पण

 नेहमी असं होत जातं, 

स्वप्न पडतात पण तुटून जातात.     

विचारांना ध्येयात 

परिवर्तित करता करता, 

विचारच अचानक बदलून जातात.   

ती दृश्ये जी समजूतीला 

विश्वासात परिवर्तित करतात, 

काळाच्या ओघात कुठे वाहून जातात. आपल्या मनस्वी पणाचा 

कां कोणी विषाद करावा, 

इतरही अनेक प्रथितयश भटकून जातात. 'रवि' एक यकश्चित ओळख आहे तुझी, 

मोठी प्रस्थ देखील येथे दडून जातात. कवि'रवि'🙏

ना जाने क्यों

ना जाने क्यों अक्सर ऐसा होता है

सपने तो आते हैं मगर टूट ही जाते हैं

इरादों को मंज़िल में तब्दील करते करते

इरादें ही यकायक बदल जातें हैं

वो मंज़र जो ऐतमाद को पुरसुकून बनाते हैं

वक्त की मार से कैसे फनां हो जाते हैं

अपनी आवारगी का क्यों करें गिला कोई

और भी कई सुलझे इन्सान बदल जाते हैं

'रवि' एक अदनीसी अबादत है तेरी

बडे नामचीन भी यहां गुमशुदा हो जाते हैं

कवि'रवि'

माझी सावली

माझीच सावली माझ्यासवे

खेळते विचित्र खेळ 

प्रश्न उलगडता उलगडता 

सम्पून जाई वेळ 

तीव्र उन्हांत संकोचते 

मावळतीला स्वैर 

रात्रीस पांघरुणात माझ्या 

दडते नि:संकोच 

युद्ध प्रसंगी तीही करते 

शत्रूशी डावपेच 

किती धावलो तरी ना थकते 

मी अडखळलो त्वां ती रडते 

अखंड साथी माझी साऊली 

अकल्पित तरी मला भावली 

कवि'रवि'

अथ श्रीरामार्पण

मर्यादा पुरुषोत्तम ठरण्यासाठी ज्याला जन्मही ऐन दुपारी उन्हात घ्यावा लागला. प्रभुपद प्राप्त करण्यासाठी ज्याने दुसऱ्यांची दुःखे अंगिकारलीत व स्वयेचि कष्टला. चक्रवर्ती सम्राट असूनही ज्याला वियोगातच आयुष्य कंठावे लागले. मानवी समाजाला अत्युच्च दर्जाची शिकवण दिली, अशा दशरथ पुत्र राजा श्री रामाला अहोरात्र स्मरण करावे, त्यांच्या आदर्शमय चरित्राला क्षणभर देखील विसरू नये म्हणून सतत घोष करावा "जय श्रीराम जय श्रीराम जय जय जय जय जय श्रीराम".

श्रीराम नवमी अर्थात प्रभु श्रीरामाच्या जन्म दिनी आपण अधिकच उत्कटतेने त्यांचं स्मरण करून जन्माचा सोहळा संपन्न करूयात. 

🚩🥀🪔🙏🙏🙏🙏🙏🪔🥀🚩

भक्ति प्रार्थी कवि'रवि'

काश के ऐसा होता

इल्तेजा

उनके आंसू न सही, नज़र की बेचैनी तो देखो

लुटे लुटाये से बेरंग, बदहवास जिस्म तो देखो

क्यों आस बांधे हुए हैं, जरा जानकर तो देखो

अपनों को रौंद कर आये हैं, वो चरण तो देखो

तुम मखमल में लबालब, नंगे हालात तो देखो

कुछ न समझें हो गर, खुद को उनमें तो देखो

जली है बस्तियां, महलों से झांककर तो देखो

दबी हुई उन सांसों को, आजमा कर तो देखो

अंजाम

माना वे बेगैरत है 'रवि', पुकार कर तो देखो

न सुलझेगा मसला, तीर चला कर तो देखो

बेइंतेहा ही सही,जज़्बातों को जगाकर तो देखो

नाकाम हो तरकीब, उनकी हस्ती मिटाकर तो देखो

कवि'रवि'

चार शेर

मेरी ख़ामोशी मेरे जज़्बातों का किरदार हैं

बदजु़बानी से ज्यादा बेजु़बानी असरदार हैं

कलम मेरी गुमां होता है शमशीर की धार है

एक एक लफ्ज़ जो लिखा मुनाफिकों पे वार है

वतन की राह पर निछावर सारा कारोबार है

नज़र की ताब में आया, उसका जीना दुश्वार है

हम फना होंगे यकीनन फिर भी दर्दे दिले यार है

याद आएंगे जब शहीद हम भी उनमें शुमार है

कवि'रवि'

'आंबेडकर' एक चिंतन

श्री रामाच्या नवरात्रात आपण बॅरिस्टर भिमराव आंबेडकर यांच्या विषयी बोलण्याचं ठरवलं हा एक विलक्षण योगायोग आहे. आंबेडकरांचं राजकीय आणि सामाजिक जीवन ह्या बाबतीत बहुतांश वेळा चर्चा केली जाते परंतु त्यांचं तत्वचिंतन ह्या विषयावर शक्यतो कुणी बोलत नाही. आज मी त्यांच्या ह्या पैलूवर प्रकाश टाकणार आहे. 

हे सर्व विदीत आहे की आंबेडकर यांचं प्राथमिक ध्येय हे हिंदुंमधील अस्पृश्य समजल्या जाणाऱ्या समूहाला एकात्म मानवता वादी दृष्टीने समाजातील सर्व घटकांनी स्वीकारावं हेच होतं. आणि त्यासाठी त्यांनी जीवन भर लढा दिला. परंतु दुर्दैवाने त्यांच्या ह्या तळमळीला तत्कालीन समाजधुरिणांनी अपेक्षित सकारात्मक प्रतिसाद दिला नाही. ह्या प्रकाराने खचून न जाता त्यांनी ह्यावर नि:संशय असा तोडगा काढला की त्याला धर्ममार्तंडांकडे तोड नव्हती. त्यांनी आपल्या ज्ञातिबांधवांसभवेत भगवान गौतम बुद्धाचा धम्म अंगिकृत केला. मतितार्थ असा की हिंदुंना आपल्या धर्मातील एक अवतार म्हणून मान्य असलेल्या गौतम बुद्धाचे पाईक झाल्याने आपण मूळ समूहा पासून परावृत्त ही होणार नाही आणि कृतार्थ तेची भावना अस्पृश्यांच्या मनात स्वाभिमान जागवेल. ह्या कृतीतून त्यांचा सर्वांगीण विकास व्हावा हेच त्यांना अपेक्षित होते. 

७२ वर्षांचा कालावधी लोटला आहे आणि आपण त्यांच्या द्रष्टेपणाचं फलित देखील सकारात्मक बघतो आहोत. अस्पृश्य ते दलित आणि सद्यस्थितीत समाजातील इतर घटकांच्या खांद्याला खांदा लावून ही मंडळी राष्ट्र निर्मिती मध्ये सहभागी होत आहेत ही आनंदाची बाब आहे. 

हे सगळं सकारात्मक घडत असताना मात्र काही मंडळी आंबेडकरांच्या मूळ हेतू पासून दूर जाताना बघायला मिळतात. उदाहरणार्थ ते स्वतः ला हिंदुंपासून विभक्त मानतात, एवढेच नाही तर हिंदुंच्या देवतांची, मान्यतांची अवहेलना करतात, तिरस्कार करतात. खेदाने म्हणावे लागते की ह्या स्वार्थी वृत्तीने अशी मंडळी प्रवाहापासून दूर जात आहेत जे आंबेडकरांना कदापि मान्य नाही. ही माणसं साधं जय श्रीराम सुद्धा म्हणणं पाप समजायला लागलीत.

शेवटी इतकेच सांगतो की ज्यांना राम समजला नाही त्यांना बुद्ध समजणार नाही आणि आंबेडकर देखील समजणार नाही. ह्या तीनही चरित्रांमधील एकसूत्रता लक्षात घेईल तो खरा प्रबुद्ध होईल अशी माझी ठाम धारणा आहे. श्रीराम प्रभूंनी दुष्ट प्रवृत्तींचं निर्दालन केलं, भगवान बुद्धाने अहिंसेच्या मार्गाने दुष्ट प्रवृत्ती नष्ट केल्यात आणि आंबेडकरांनी दुष्ट प्रथांचा ऱ्हास व्हावा यासाठी आयुष्याचा यज्ञ केला. 

समाजोन्नती साठी त्यांनी दर्शविलेल्या दिशा मानव समाजाला उन्नती कारक ठरोत येवढं बोलून मी येथेच थांबतो.

जय श्रीराम

कवि 'रवि'

यक्षप्रश्न

काश्मीर की नंदनवन, नंदनवन की काश्मीर?

बालपणापासूनच्या सर्व स्मृति ह्या प्रश्नासोबत जाग्या झाल्या आणि माझ्या मस्तकातील मेंदूला गदगदा हालवायला लागल्या. ज्या इंग्रजी टेक्स्ट बुकातून हा धडा शिकवला गेला ते टेक्स्ट बुक आता काळाआड गेलंय ह्याचं स्मरण झालं अन् नकळत दोन खारावलेले थेंब गालांना ओरबाडून खाली पडले आणि क्षणांत मातीत मिसळून गेले. 

हं...... फार पूर्वी नाही तर साधारण पन्नास एक वर्षे लोटली असतील ह्या वस्तू स्थितीचा अनुभव सगळं जग करीत होते आणि कश्मिरी रहिवासी सुद्धा इतरेजनांना मोठ्या अभिमानाने सांगत असत की पृथ्वी वर जर कोठे स्वर्ग आहे तर तो येथे काश्मीरातच आहे. 

स्वातंत्र्य पूर्व काळात भारतात अनेक राजे रजवाडे अस्तित्वात होते आणि एकसंध भारत अशी भौगोलिक संरचना देखील नव्हती. मोंगली शासकांच्या काळात एकछत्री अंमल कुणाचाच नव्हता आणि अशा परिस्थितीत येथे भारत किंवा हिंदुस्थान ही एक सांस्कृतिक संकल्पना तेवढी ज्ञात होती किंवा मानल्या जायची. पुढे इंग्रजी सत्तेला संपूर्ण भारतभर एकछत्री राज्य स्थापन करण्यात यश प्राप्त झाले आणि त्यातूनच वर्तमान भारतीय संघराज्याला बळकटी मिळाली. त्याही परिस्थितीत काश्मीर हे स्वतंत्र राज्य म्हणून आपलं अस्तित्व राखण्यासाठी प्रयत्नशील होतं, काश्मीर चे राजे हरिसिंग यांनी भारतात विलीन होण्यास नकार दिला होता. परंतु, प्रत्यक्ष स्वातंत्र्य मिळण्यापूर्वी इंग्रजांनी अखंड भारताच्या संकल्पनेला सुरुंग लावून मुसलमानांना त्यांच्या धर्माचा आधार देऊन पाकीस्तानची निर्मिती घडवून आणली. झाले इंग्रज भारत सोडून जाताहेत हे बघून आसुरी मुसलमानी प्रवृत्तिंनी काश्मीरचा घास घ्यायचे ठरविले. कबायलींचे हल्ले यशस्वी होतात हे पाकिस्तानी शासनाने जाणले आणि त्या हल्ल्यांना समर्थन आणि पर्यायाने काश्मीर चा ताबा मिळवता यावा यासाठी छुपी सेना कबायल्यांच्या सोबत काश्मीरात घुसवली. हे लक्षात येताच महाराजा हरीसिंगाला भारतात विलीन होणे आवश्यक वाटले आणि त्या अनुषंगाने भारतीय सैन्याने कबायल्यांचा फडशा पाडत काश्मीरचे भारतात विलीनीकरण घडवून आणले. परंतु येथेही

इंग्रजी सत्तेच्या हातातील कठपुतळ्यांनी इतिहासाची पुनरावृत्ती करीत त्यांचा अनुनय करण्यात धन्यता मानली आणि इंग्रजांनी सुचविलेल्या शिफारशी अमलात आणून काश्मीरचा मोठा भूभाग पाकड्यांना घशात घालण्यासाठी सोडून दिला. मुळातच मुस्लिम बहुल ह्या प्रदेशात पाकिस्तानी कारवायांना प्रतिसाद मिळत गेला आणि हां हां म्हणता येथे पुन्हा एकदा काश्मीरला भारतापासून विभक्त करण्याचे मनसुबे जोर धरू लागले. अकर्मण्यतेची मर्यादा ओलांडत कांग्रेसी सत्तेने काश्मीर मधील मूल निवासी हिंदुंना काश्मीर बाहेर फेकून देण्यात मोलाची कामगिरी बजावली. त्याच वेळी उर्वरित भारतातील जनतेला संभ्रमात ठेवण्यासाठी जातीयवादी प्रचार करीत 'काश्मीरी पंडितांचे पलायन' असा संदर्भ रुजविला. आधीच हाता तोंडाशी गाठ असलेल्या बहुसंख्य भारतीय लोकांनी मग काश्मीरातील हिंदुंच्या संघर्षाला सोयीस्कर रित्या दुर्लक्षित केले आणि काश्मीर मधील आतंकवाद एक नासूर बनून गेली तीन दशके हजारोंच्या कत्तलीस कारणीभूत ठरला आहे. काश्मीर मधील विस्थापितांचं जीवन जगणाऱ्या सुसंस्कृत हिंदुंची परवड गेल्या २०१४ पर्यंत आम्ही मूक दर्शक ह्याच नात्याने बघत होतो. पण विद्यमान पंतप्रधान भाई नरेंद्र मोदी यांनी सत्तेवर आल्यानंतर या विषयाला देशापुढे देशापुढील आव्हान ह्या रुपात उघड केले आणि तेथील अनागोंदी कारभार संपुष्टात आणून स्थितीवर सकारात्मक नियंत्रण मिळविण्यासाठी सखोल प्रयत्न केले. आज काश्मीर चे चित्र बदलताना दिसत आहे आणि मोदीजींच्या महत्प्रयासाने पुढील काही वर्षांत रक्तरंजित काश्मीर पुन्हा एकदा हरित नंदनवन बनणार आहे. कलम ३७० आणि ३५ चे निरस्तीकरण झालेले आहे आणि ह्या पुढे काश्मीर मध्ये सामान्य भारतीयाला शेती पासून ते अन्य उद्योगांपर्यंत कोणताही व्यवसाय करण्याची मुभा प्राप्त झालेली आहे. तेंव्हा बदललेल्या स्थितीचा सदुपयोग करून आपण कर्तव्य भावनेने आणि काश्मीर विषयी एकात्म भाव मनात बाळगून तेथे जास्तीत जास्त प्रमाणात आपले वास्तव्य वाढविण्यावर भर देणे क्रमप्राप्त आहे.

पुन्हा कधी काश्मीर की नंदनवन किंवा नंदनवन की काश्मीर असा प्रश्न मनात उद्भवू न देता काश्मीर हेच नंदनवन हे सत्य पुनर्स्थापित करुयात, चला देवभूमी ला आपल्या कर्तृत्वाने सुशोभित करूयात. 

भारत माता की जय

कवि'रवि'